Olej palmowy czy szkodliwy dla zdrowia?

Olej palmowy czy szkodliwy dla zdrowia? To pytanie budzi wiele kontrowersji i prowadzi do licznych analiz naukowych. Już na wstępie należy podkreślić, że olej palmowy nie jest zaliczany do zdrowych tłuszczów ze względu na bardzo wysoką zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych (NKT), co może prowadzić do zwiększenia ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, otyłości oraz nowotworów^{[2][3][4][6][7][8]}. Poniżej przedstawiono pogłębioną analizę opartą wyłącznie na sprawdzonych źródłach naukowych i danych epidemiologicznych.

Czym jest olej palmowy i jakie ma właściwości?

Olej palmowy to tłuszcz roślinny pozyskiwany z miąższu owoców palmy olejowej Elaeis guineensis. Zawiera ponad 50% nasyconych kwasów tłuszczowych, z czego dominujący to kwas palmitynowy (ok. 44%), a pozostałe frakcje stanowią kwasy jednonienasycone (ok. 40%, głównie oleinowy) oraz wielonienasycone (do 10%)^[1][2][7]. Ta struktura biochemiczna odróżnia olej palmowy od innych popularnych olejów roślinnych, dominujących pod względem zawartości korzystnych nienasyconych tłuszczów.

W formie nierafinowanej zachowuje witaminy E (tokoferole), K oraz prowitaminę A, lecz w przemyśle spożywczym dominuje rafinowany olej palmowy, pozbawiony tych składników^[2][8]. Mimo stabilności technologicznej i niskiej ceny, charakterystyka lipidowa oleju palmowego nie pozwala uznać go za tłuszcz korzystny dla zdrowia człowieka.

Zawartość tłuszczu i wpływ na organizm

Wysoka zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych (>50%) sprawia, że spożywanie oleju palmowego prowadzi do wzrostu poziomu cholesterolu LDL (tzw. „złego”), całkowitego cholesterolu (TC) oraz trójglicerydów, czyli czynników ryzyka chorób układu krążenia^[1][2][4][7]. Zawarty w oleju palmowym kwas palmitynowy przyczynia się do tych efektów, zaburzając metabolizm lipidów oraz działając prozapalnie, co potwierdzają badania epidemiologiczne.

W porównaniu do np. oliwy z oliwek, która zawiera jedynie ok. 14% NKT, olej palmowy zdecydowanie podnosi ryzyko niekorzystnych zmian metabolicznych^[1][2][7]. Analizy naukowe sugerują, że długotrwałe spożycie wysokich ilości tłuszczów nasyconych prowadzi nie tylko do zwiększenia incydentów sercowo-naczyniowych, ale również do większego ryzyka niektórych nowotworów poprzez podtrzymywanie otyłości i przewlekłego stanu zapalnego^[3][4][6].

Negatywne skutki zdrowotne rafinacji oleju palmowego

W procesie przemysłowej rafinacji oleju palmowego, która odbywa się w bardzo wysokich temperaturach, powstają toksyczne związki: estry glicydylowe (GE) oraz 3-monochloropropano-1,2-diol (3-MCPD). Związki te wykazują działanie genotoksyczne, mogą uszkadzać DNA, a według badań na zwierzętach potencjalnie mają działanie rakotwórcze^[2][5][6]. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) poświęca tym substancjom szczególną uwagę, podkreślając, że ich poziom w oleju palmowym jest nawet do 10 razy wyższy niż w innych olejach spożywczych^[4][5].

Średnie spożycie tych kontaminantów w diecie Europejczyków wynosi około 1–3 mg/kg masy ciała tygodniowo, co pozostaje teoretycznie poniżej dopuszczalnego poziomu, ale biorąc pod uwagę kumulację w organizmie, zalecane jest ograniczanie ekspozycji^[4][5]. Szczególną podatność na te związki wykazują dzieci, ze względu na wysoką konsumpcję słodyczy przemysłowych, gdzie olej palmowy dominuje jako składnik tłuszczowy.

Najnowsze analizy naukowe o wpływie na parametry lipidowe i CVD

Najnowsze metaanalizy wskazują, że spożywanie oleju palmowego może nieco podwyższać poziom frakcji LDL i całkowitego cholesterolu, lecz w określonych ilościach może wywoływać także nieznaczny wzrost HDL (“dobrego cholesterolu”)^[1]. W badaniach porównujących konsumpcję 48g/dzień oleju palmowego i oliwy z oliwek nie wykazano dużych różnic w poziomach cholesterolu HDL, zaś wzrost LDL czy trójglicerydów był minimalny^[1].

W szerokiej metaanalizie 54 badań z lat 1984–2018 wykazano, że spożywanie oleju palmowego na poziomie 10% energii w diecie skutkowało niższym TC oraz LDL-C i wyższym HDL-C w porównaniu z innymi tłuszczami^[1]. Jednak warto podkreślić, że długotrwałe i nadmierne spożywanie NKT w każdej postaci jest związane z rozwojem chorób sercowo-naczyniowych oraz przyspieszeniem procesów miażdżycowych^[1][2][9].

Jednocześnie międzynarodowe organizacje ds. zdrowia oraz EFSA rekomendują, aby spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych nie przekraczało 10% wartości energetycznej diety, biorąc pod uwagę także ich udział w rozwoju otyłości oraz korelację ze wzrostem częstości określonych nowotworów, m.in. jelita grubego czy raka żołądka^[2][3][4].

Zalecenia dietetyczne i alternatywy dla oleju palmowego

Aktywny udział oleju palmowego w przemyśle spożywczym wynika z jego wysokiej stabilności i atrakcyjnej ceny. Jednak ze względu na omówione zagrożenia, wskazane jest ograniczenie jego obecności w diecie, szczególnie w przypadku osób z grup ryzyka sercowo-naczyniowego oraz dzieci^[2][4][7]. Alternatywą są tłuszcze roślinne o dominującym udziale nienasyconych kwasów tłuszczowych, takie jak oliwa z oliwek czy olej rzepakowy, które wykazują działanie protekcyjne dla układu krążenia^[2][9].

Warto również zwrócić uwagę na obecne trendy w przemyśle: rozwój certyfikowanego oleju palmowego (RSPO) oraz ograniczanie związków toksycznych podczas produkcji^[1][4]. Mimo tego należy pamiętać, że nawet certyfikaty środowiskowe nie zmieniają profilu zdrowotnego tłuszczu palmowego i nie czynią go produktem korzystnym dla zdrowia.

Prawidłowe podejście do spożycia i podsumowanie

Podsumowując, olej palmowy należy traktować jako tłuszcz o niekorzystnym wpływie na zdrowie przy nadmiernym spożyciu, ze względu na wysoką zawartość NKT, obecność genotoksycznych estrów (GE, 3-MCPD) oraz związane z tym ryzyko metaboliczne i rakotwórcze^[2][3][4][6]. W umiarkowanych ilościach w kontekście zbilansowanej diety jego wpływ może być neutralny, jednak systematyczne spożywanie w dużych ilościach, głównie poprzez produkty przetworzone, jest niewskazane^[1][9].

Najlepszym wyborem jest ograniczenie sumarycznego spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych oraz wybór tłuszczów roślinnych bogatych w nienasycone kwasy tłuszczowe. W ten sposób minimalizujemy ryzyko rozwoju przewlekłych chorób cywilizacyjnych, dbając zarówno o zdrowie, jak i o środowisko naturalne^[2][4][7].

Źródła:

• [1] https://wydawnictwo.pttz.org/wp-content/uploads/2022/07/01_Sadowska.pdf
• [2] https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/czy-olej-palmowy-jest-zdrowy/
• [3] https://zywienie.medonet.pl/zdrowe-odzywianie/zasady-zdrowego-odzywiania/dlaczego-olej-palmowy-jest-tak-grozny-w-tej-formie-jest-najbardziej-niebezpieczny/mfbdch2
• [4] https://pkegliwice.pl/wp-content/uploads/2022/03/PKE-raport-olej-palmowy-last-przekierowania.pdf
• [5] https://zdrowie.pap.pl/wywiady/byc-zdrowym/olej-palmowy-niejedyne-zagrozenie-zdrowotne-w-slodyczach
• [6] https://smoglab.pl/olej-palmowy-najbardziej-szkodliwy-tluszcz-swiata/
• [7] https://naturallybalanced.org/olej-palmowy/
• [8] https://supersonicfood.com/blogs/poradnik/czy-olej-palmowy-jest-szkodliwy-wyjasnienie-wlasciwosci-oleju-palmowego-i-jak-wypada-w-porownaniu-do-oleju-kokosowego
• [9] https://olejpalmowy.com/kwestie-zdrowotne-qa/